جنگ روسیه و اوکراین از سال ۲۰۲۲ آسیب گستردهای به شهرها، ساختمانهای مسکونی و زیرساختهای این کشور وارد کرده است. اما در کنار خسارتها، روندی گسترده برای بازسازی اوکراین و بازآفرینی شهری شکل گرفته؛ روندی که هدف آن تنها ساخت دوباره بناهای تخریبشده نیست، بلکه ایجاد شهرهایی مقاومتر، پایدارتر و متناسب با نیازهای آینده است.
ابعاد بازسازی شهری اوکراین
بر اساس جدیدترین ارزیابی مشترک دولت اوکراین، بانک جهانی، اتحادیه اروپا و سازمان ملل که در فوریه ۲۰۲۶ منتشر شد، هزینه مورد نیاز برای بازسازی و احیای اوکراین طی ۱۰ سال آینده حدود ۵۸۷.۷ میلیارد دلار برآورد شده است.
تا پایان سال ۲۰۲۵، خسارت مستقیم واردشده به کشور بیش از ۱۹۵ میلیارد دلار برآورد شده و بخشهای مسکن، حملونقل و انرژی از آسیبدیدهترین حوزهها بودهاند. همچنین حدود ۱۴ درصد از موجودی مسکن اوکراین آسیب دیده یا تخریب شده و بیش از سه میلیون خانوار تحت تأثیر قرار گرفتهاند. (World Bank)
این ارقام نشان میدهند که بازسازی اوکراین یکی از بزرگترین پروژههای بازسازی و تحول شهری در جهان معاصر خواهد بود.
بازسازی اوکراین؛ فراتر از ساخت دوباره
یکی از مهمترین اصول در برنامههای بازسازی اوکراین، مفهوم Build Back Better یا «بهتر ساختن دوباره» است.
در این رویکرد، ساختمان یا زیرساخت آسیبدیده الزاماً به شکل گذشته بازسازی نمیشود. هدف این است که بازسازی فرصتی برای ارتقای کیفیت ساختمانها، افزایش تابآوری زیرساختها، بهبود خدمات شهری و ایجاد محیطی پایدارتر باشد.
مسکن، حملونقل، انرژی، فضاهای عمومی و زیرساختهای شهری از مهمترین محورهای این برنامه هستند. در برنامههای جدید همچنین بر مشارکت مردم، شفافیت، برنامهریزی شهری و همکاری میان بخش دولتی و خصوصی تأکید میشود. (World Bank)
شهرهای آسیبدیده و مسئله هویت شهری
شهرهایی مانند ماریوپول، خارکیف، بوچا و ایرپین به نمادهایی از آسیبهای گسترده جنگ تبدیل شدهاند.
اما بازسازی این شهرها یک سؤال مهم معماری را مطرح میکند:
آیا باید شهر را دقیقاً به شکل گذشته بازسازی کرد یا از فرصت بازسازی برای ساختن آیندهای متفاوت استفاده کرد؟
پاسخ، در بسیاری از طرحهای جدید، ترکیبی از هر دو رویکرد است. یعنی حفظ هویت و خاطرات ارزشمند شهر در کنار استفاده از معماری معاصر، زیرساختهای جدید و استانداردهای بالاتر.
در این میان، مشارکت جوامع محلی نیز اهمیت زیادی دارد؛ زیرا بازسازی موفق فقط به ساختمانها مربوط نیست، بلکه باید امکان بازگشت مردم و شکلگیری دوباره زندگی اجتماعی را فراهم کند. (World Bank)
نقش معماری در بازسازی اوکراین
معماران اوکراینی در کنار دولت و سازمانهای بینالمللی، ایدههای مختلفی برای آینده شهرها و مناطق آسیبدیده ارائه کردهاند.
یکی از مجموعههای شاخص در این زمینه، RE:Ukraine است که توسط دفتر معماری balbek bureau شکل گرفته است. این مجموعه به جای ارائه یک پاسخ واحد برای تمام مناطق، تلاش میکند برای مسکن، روستاها، فضاهای عمومی، پناهگاهها و حتی شیوه حفظ خاطرات جنگ، راهکارهای معماری ارائه کند.
یکی از پروژههای این مجموعه، RE:Ukraine Villages است که برای بازسازی خانههای روستایی طراحی شده و هدف آن حفظ ویژگی و هویت معماری روستاهای اوکراین در برابر جایگزین شدن آنها با ساختمانهای کاملاً یکسان و تیپیک است. این سیستم امکان انتخاب میان بیش از ۲۰۰ میلیون ترکیب مختلف خانه را بر اساس اجزای طراحی، ابعاد، پلان و ویژگیهای منطقهای فراهم میکند. (RE:Ukraine)
اسلاوا بالبک؛ معماری در پاسخ به جنگ
Slava Balbek، معمار اوکراینی و بنیانگذار balbek bureau، یکی از چهرههایی است که فعالیت حرفهای خود را در سالهای اخیر به موضوعات مرتبط با جنگ و بازسازی نیز گسترش داده است.
از پروژههای شاخص این مجموعه میتوان به RE:Ukraine Housing اشاره کرد؛ طرحی که به مسئله اسکان و بازسازی مسکن در شرایط جنگی و پس از آن میپردازد.
فعالیتهای RE:Ukraine تنها به مسکن محدود نیست. پروژههایی برای پناهگاهها، روستاها و فضاهای یادمانی نیز در این مجموعه توسعه یافتهاند. برای نمونه، RE:Ukraine Memories به طراحی رویکردهایی برای حفظ و یادآوری مکانهای آسیبدیده از جنگ میپردازد. (RE:Ukraine)
معماری دیجیتال و تصویر آینده
یکی از بخشهای جالب پروژه RE:Ukraine، استفاده از فناوری در تصور آینده شهرهای آسیبدیده است.
در پروژه RE:Ukraine Vision، ترکیبی از معماری دیجیتال، هوش مصنوعی و واقعیت افزوده برای ایجاد تصویر مجازی از ساختمانها و شهرهای بازسازیشده پیشنهاد شده است.
ایده این است که افراد بتوانند حتی پیش از اجرای فیزیکی پروژه، تصویرهای متفاوتی از آینده یک ساختمان یا محله را ببینند و درباره گزینههای مختلف طراحی تصمیمگیری کنند.
رویکرد نشان میدهد که فناوری میتواند در کنار معماری، به ابزاری برای مشارکت مردم و تصور آینده شهر تبدیل شود. (RE:Ukraine)
بازسازی مسکن؛ بازگرداندن زندگی به شهر
مسکن یکی از مهمترین بخشهای بازسازی اوکراین است. با توجه به حجم آسیبهای واردشده، در بسیاری از موارد مسئله فقط ساخت واحدهای جدید نیست؛ بلکه تعمیر و احیای ساختمانهایی که هنوز قابلیت استفاده دارند نیز اهمیت زیادی دارد.
برنامههای بازسازی مسکن در شهرها و جوامعی مانند بوچا، ایزیوم، ماکاریف، میکولائیف و زاپوریژیا نیز در حال اجرا هستند. در برخی پروژهها، تعمیر ساختمانهای موجود میتواند امکان بازگشت سریعتر خانوادهها به محل زندگی خود را فراهم کند. (World Bank)
این موضوع یک اصل مهم معماری را یادآوری میکند:
هر ساختمان آسیبدیده الزاماً نباید تخریب شود؛ گاهی بهترین بازسازی، احیای هوشمندانه چیزی است که هنوز قابلیت ادامه زندگی دارد.
آینده شهرهای اوکراین
بازسازی اوکراین هنوز یک فرآیند در حال شکلگیری است و بسیاری از پروژهها همزمان با ادامه جنگ و شرایط نامطمئن پیش میروند. به همین دلیل، برنامهریزی شهری در این کشور تنها به ساخت ساختمانها محدود نمیشود و موضوعاتی مانند تابآوری، زیرساخت، انرژی، حملونقل، مسکن و مشارکت شهروندان نیز در مرکز توجه قرار گرفتهاند. (World Bank)
تجربه اوکراین نشان میدهد که بازسازی پس از جنگ میتواند فرصتی برای بازتعریف شهر باشد؛ شهری که هم گذشته خود را حفظ میکند و هم برای آینده آمادهتر است.
جمعبندی؛ وقتی بازسازی فرصتی برای ساختن آینده است
بازسازی اوکراین نشان میدهد که معماری پس از جنگ فقط درباره جایگزین کردن ساختمانهای از دسترفته نیست؛ بلکه فرصتی برای بازنگری در شیوه زندگی، زیرساختها و هویت شهرهاست.
در مهر دیزاین نیز بازسازی را تنها تغییر ظاهر یک فضا نمیدانیم؛ بلکه آن را فرصتی برای بازتعریف فضا، ارتقای کیفیت زندگی و ایجاد معماری متناسب با نیازهای امروز میبینیم.
در نهایت، بازسازی موفق زمانی اتفاق میافتد که شهر یا بنا فقط دوباره ساخته نشود، بلکه دوباره زندگی کند.
بدون دیدگاه